تطور یا انقلاب: بازنگری در سیاستِ اقتصادِ کلان پس از رکود
29 بهمن 1399
ظرفیت های آیسسکو در دیپلماسی آموزشی و فرهنگی
30 بهمن 1399

دیپلماسی آموزشی: آموزش پناهندگان در ایران

میترا تیموری معاون امور بین الملل مرکز امور بین الملل و مدارس خارج از کشور وزارت آموزش و پرورش دگرگونی های ناشی از جهانی شدن، سهولت تحرک بین مرزی، مهاجرت های اجباری ناشی از جنگ و ناامنی، خشونت ها و مناقشات داخلی کشورها، سوانح طبیعی همچون خشکسالی، تصمیم به زندگی در کشوری دیگر بر حسب علاقه و انگیزه فردی، تمایل به ادامه تحصیل در سایر کشورها و غیره سیل عظیمی از پناهندگان را روانه مرزهای مشترک نموده و مهاجرت و پناهندگی را به عنوان پدیده ای گریزناپذیر وارد ادبیات سیاسی اجتماعی کشورها کرده است. تعداد70 میلیون و 800 هزار نفر مهاجری که طی سال 2018 در اثر وقوع جنگ، آزار و اذیت و مناقشات داخلی در سراسر گیتی آواره مرزها شده اند، نشان دهنده اهمیت و حساسیت بیش از حد موضوع است. چنانچه در مقام مقایسه برآییم شمار آوارگان 20 سال پیش نصف این رقم بوده و این رقم طی 70 سال گذشته سابقه نداشته است.
 
2
 
بر این اساس پدیده مهاجرت و پناهندگی ابعاد و پیچیدگی های جدیدی یافته و محلی برای تضاد، تعامل، تهدید و یا فرصت های پنهان هم برای مهاجران و هم برای کشورهای پذیرنده است، که نوع و میزان تأثیرگذاری آن بیش از آن که به پدیده مهاجرت و پناهندگی ارتباط داشته باشد به توان بهره برداری هدفمند، نوع مواجهه کشورهای میزبان و اجماع و مسئولیت پذیری جامعه بین الملل در قبال حمایت از مهاجران و پناهندگان بستگی دارد. بدیهی است که پناهندگانی که وارد کشور میزبان می شوند علاوه بر مسائل و مشکلات متعدد سیاسی و اقتصادی با چالش ها، تعارض ها و تضادهای فرهنگی – اجتماعی عدیده ای نیز مواجه هستند. این افراد وارد فرهنگی متفاوت و گاه متضاد می شوند که در صورت عدم مداخله مثبت و ارائه آموزش های مختلف به نوعی سردرگمی دچار شده و ممکن است با بروز رفتارهایی جامعه میزبان را دستخوش تغییرات ناخواسته و ناهنجاری نمایند. علاوه بر این پناهندگان که روزی در موطن اصلی خود از حقوق شهروندی و اجتماعی برخوردار بوده اند، ممکن است در اثر نقل مکان از برخی حقوق و مواهب اجتماعی خود ولو به صورت مقطعی محروم شوند. از آنجا که حضور برنامه ریزی نشده مهاجران و یا پناهندگان می تواند از سویی صدمات جبران ناپذیری بر پیکره فرهنگ و اجتماع جوامع میزبان وارد سازد و از سوی دیگر موجبات ناخشنودی پناهندگان را فراهم آورد؛ نقش مهم و حیاتی مسئولان و مردم کشور میزبان و جوامع بین المللی در مدیریت، ساماندهی و ارائه خدمات شهروندی و آگاهی رسانی به ایشان اهمیتی دوچندانی می یابد. ایران که در زمره کشورهای بزرگ مهاجرپذیر به شمار می رود همواره بر اساس رسالت ها و مأموریت های خود وظیفه خدمت رسانی با کیفیت و التیام بخش به پناهندگان و مهاجران را به انجام رسانیده و از این حیث متحمل هزینه های سنگینی نیز شده است. حال مسئله این است که خدمات چشمگیر ایران در زمینه آموزش پناهندگان تا چه حد در مجامع جهانی و بین المللی منعکس شده و در تقویت دیپلماسی کشور چقدر مؤثر واقع شده است؟ و در قبال این هزینه های هنگفت چه ارزش افزوده ای در دیپلماسی آموزشی کشور بوجود آمده است؟ با عنایت به اهمیت نوع برخورد کشور میزبان با پناهندگان و آوارگان و نحوه ارائه خدمات مختلف آموزشی، بهداشتی و غیره، امروزه مسئله پناهندگان در ردیف اولویت مهم دیپلماسی کشورهای میزبان پناهندگان قرار گرفته و نحوه و میزان ارائه خدمات آموزشی به آنها در تقویت یا تضعیف دیپلماسی آموزشی آن کشورها بسیار تأثیرگذار است. کشور ایران نیز به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای مهاجرپذیر همواره پیشتاز ارائه خدمات مختلف و همه جانبه از جمله ارائه خدمات آموزشی با کیفیت به پناهندگان بوده و در این راستا تمام اهتمام خود را برای ارتقا سطح دیپلماسی آموزشی و در نتیجه توسعه دیپلماسی عمومی به کار بسته است. تلاش ایران برای ارائه خدمات آموزشی به پناهندگان از این باور ناشی می شود که آموزش یک حق بشری است؛ در عین حال نیروی محرکه کاهش فقر و ایجاد صلح در جهان به شمار می رود و نباید هیچ کودک لازم التعلیمی از حق آموزش محروم گردد. زیرا آموزش نقشی اساسی در ایجاد مفاهمه، بالا رفتن آستانه تحمل و صلح و دوستی میان ملت ها، نژادها و مذاهب دارد و هسته اصلی حقوق بشر است. در واقع صلح میان ملت ها می تواند در بستر آموزش مناسب محقق شود. بنابراین، هرگونه صرف هزینه در آموزش مهاجران و پناهندگان نوعی سرمایه گذاری است که در دراز مدت منجر به پیشرفت متوازن خواهد شد. بنابراین کشورهای مهاجرپذیر به دلائل مختلف از جمله اثرات مثبت آموزش به ناچار بخشی از منابع ملی را به آموزش اتباع خارجی و کودکان آنها اختصاص می دهند که ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست. علاوه بر تأثیرات مثبت آموزش بر فرهنگ پذیری و ایجاد فهم مشترک و تثبیت صلح و آرامش، تأکید ماده 26 اعلامیه جهانی حقوق بشر بر اجباری و همگانی بودن تعلیمات ابتدایی و همچنین اشاره مواد 28 و 29 کنوانسیون حقوق کودک بر تحصیل اجباری و رایگان و عدم ملاحظه تابعیت کودکان در بهره مندی آنان از خدمات آموزش و پرورش، آموزش کودکان مهاجر و پناهنده به عنوان حقی برای ایشان و تکلیفی برکشور میزبان همواره مورد تأکید جامعه جهانی بوده است. با توجه به این که روزانه هزاران نفر وارد مرزهای ایران می شوند طوری که طی سال گذشته 130 هزار نفر به ایران پناهنده شده اند ایران به مقصد و مأوای تعداد بیشماری از پناهندگان تبدیل شده است. بر این اساس در میان کشورهای مهاجرپذیر جهان بیشترین تعداد دانش آموز مهاجر و یا پناهنده را نیز دارا می باشد. پر واضح است خدمت رسانی به این تعداد دانش آموز پناهنده که عمدتاً فاقد مدارک هویتی هستند هزینه های هنگفتی به ایران وارد می سازد. اما با این حال، دولتمردان در پوشش حداکثری دانش آموزان و برنامه ریزی برای آموزش آنها با توجه به آموزه های انسانی و ارزشی مبنی بر تقبیح رفتارهای جانبدارانه و تأکید بر رویه های عادلانه آموزشی، رعایت پروتکل ها و قوانین جهانی، حرکت در راستای اسناد بالادستی نظام و تبعیت از فرمان مترقی صادر شده از سوی رهبر جمهوری اسلامی ایران به عنوان عالی ترین مرجع سیاستگذاری کشور مبنی بر فراهم نمودن امکان دسترسی به آموزش برای تمامی کودکان مهاجر و پناهنده اعم از دارندگان و یا فاقدین مدرک، اهتمام ویژه ای برای شناسایی و پوشش حداکثری کودکان لازم التعلیم پناهنده داشته اند. طوری که با صدور این حکم پوشش تحصیلی دانش آموزان پناهنده فاقد مدارک هویتی و اقامتی با جهش 36 درصدی، رشد چشمگیری داشته و این کودکان همانند سایر دانش آموزان ایرانی از مواهب تحصیل رایگان در مدارس جمهوری اسلامی ایران برخوردار شده اند. همچنین علی رغم شرایط ویژه اقتصادی کشور و دست و پنجه نرم کردن با انواع تحریم های ظالمانه، ایران همواره سعی در مرتفع نمودن موانع قانونی برای جذب کودکان لازم التعلیم و بازمانده از تحصیل داشته است و علاوه بر جذب کودکان لازم التعلیم و بازمانده از تحصیل، برای فراهم نمودن آموزش با کیفیت و تجهیز مدارس و بناهای محل تحصیل اتباع خارجی، توجه و احترام ویژه به فرهنگ کشورهای مختلف با فراهم نمودن برنامه های فرهنگی و تربیتی و اجرای برنامه های تسهیل گری اجتماعی و زمینه سازی برای تحصیل با کیفیت و اقامت دلپذیر مهاجران و پناهندگان گام های مؤثری برداشته است. از جمله اقداماتی که در زمینه ارائه خدمات آموزشی و توسعه دیپلماسی آموزشی در ایران به عمل آمده است اصلاح و تسهیل قوانین و مقررات ثبت نام و صدور شیوه نامه واحد ثبت نامی به منظور پرهیز از برخوردهای سلیقه ای با مقوله آموزش اتباع خارجی است. در این راستا می توان به یکسان سازی قواعد ثبت نامی همانند سایر دانش آموزان ایرانی و حذف شهریه های ثبت نام ویژه اتباع خارجی اشاره کرد. این امر از سویی میزان پوشش تحصیلی پناهندگان و مهاجران را افزایش داد و از سوی دیگر هزینه های زیادی به آموزش و پرورش تحمیل نمود طوری که در حال حاضر تعداد 474651 نفر دانش آموز در سراسر کشور همانند کودکان ایران از مواهب تحصیلی یکسان با دانش آموزان ایرانی برخوردار شده اند. برآوردهای مالی نشان داده اند که سرانه هزینه تمام شده طی سال98-1397 برای هر دانش آموز خارجی بیش از 30 میلیون ریال بوده و سالانه مبلغی بالغ بر 14 هزار میلیارد ریال از سوی وزارت آموزش و پرورش ایران برای این دانش آموزان هزینه می شود. این در حالی است که سازمان های حامی پناهندگان از جمله کمیساریای عالی پناهندگان (UNHCR) و ریلیف اینترنشنال (Reliefinternational ) با احتساب ارائه خدمات مختلف عمرانی، آموزشی و خرید تجهیزات بخش بسیار اندکی از این هزینه یعنی حدود کمتر از یک درصد را جبران نموده اند. هر چند پس از تصویب پیمان جهانی برای پناهدگان توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد در آذر 1397 سازمان های حامی پناهندگان عزم خود را در تقویت همبستگی با پناهندگان و کشورهای میزبان مصمم تر کرده اند، اما همچنان مشارکت آنها در جبران هزینه های پناهندگان اندک بوده و در برابر مبلغ هنگفتی که هر ساله وزارت آموزش و پرورش هزینه می کند، چندان قابل توجه نیست. بر این اساس و از آنجا که ارائه خدمات بیشتر به مهاجران و پناهندگان می تواند جامعه جهانی را در دستیابی به رفاه، صلح و پیشرفت متوازن یاری نماید، حضور پررنگ تر سازمان های بشردوستانه و مردم نهاد و نیز خیرین می تواند زمینه تحقق این مهم را بیش از پیش فراهم نموده و کشور را در راستای پذیرایی شایان از پناهندگان یاری نماید.
 
3
 
با وجودی که ایران همواره در تلاشی مستمر سعی در ایجاد دسترسی به آموزش با کیفیت و غیر جانبدارانه به تمام مهاجران و پناهندگان داشته است، اما چرا میزان تأثیرگذاری این اقدامات بر تقویت دیپلماسی آموزشی و دیپلماسی کلان کشور کم و محدود بوده است؟ ایران سالیان سال درگیر پدیده مهاجرت و پناهندگی بوده و به ارائه خدمات مختلف پرداخته است؛ اما آیا این تلاش ها تأثیری بر روند بهبود دیپلماسی کشور داشته اند؟ چگونه می توان از این ظرفیت مهم برای پیشرفت مقوله دیپلماسی عمومی بهره برد. متأسفانه، علیرغم وضعیت چشمگیر و فوق العاده ایران در پذیرش تعداد کثیری از مهاجران و پناهندگان جهان، کشورهای اروپایی و توسعه یافته مسئولیتی در قبال این پدیده نپذیرفته و به نوعی از آن شانه خالی کرده اند. بدیهی است چنانچه ایران سیاست های انبساطی خود را تقلیل داده و یا از ورود این تعداد پناهنده ممانعت به عمل آورد سیل عظیم پناهندگان به کشورهای فوق سرازیر شده و در نتیجه هزینه های چندجانبه و غیر قابل جبرانی به آنها تحمیل خواهد شد. اما با توجه به این خدمت بزرگ و میزبانی سخاوتمنانه، انتظار می رفت جامعه جهانی و بین الملل، قدردان ایران بوده و کشور را در ارائه خدمات به پناهندگان یاری نمایند و یا حداقل خدمات ارائه شده را به گوش جهانیان برسانند؛ اما به غیر از کمک های اندک تعداد معدودی سازمان بشردوستانه و حامی پناهندگان، ایران همواره به عنوان یک میزبان نجیب و بی توقع بار سنگین این مسئولیت را به دوش کشیده است. از طرف دیگر، مجامع بین المللی این تلاش ها و اقدامات نوآورانه را کمتر انعکاس داده و به نوعی نادیده انگاشته اند. در این خصوص متأسفانه نهادها و مجامع بین المللی که در ایران نمایندگی دارند و از نزدیک شاهد تلاش های چشمگیر ایران هستند، نیز نتوانسته اند حق مطلب را ادا نموده و توجه جامعه بین الملل را به این اقدامات و فعالیت های گسترده ایران جلب نمایند. این در حالی است که نه تنها جامعه جهانی بایستی بیش از این بر وظیفه خود مبنی بر ارائه خدمات به کشورهای میزبان واقف باشد و در یاری رساندن به آنها همت گمارد، بلکه لازم است اهتمام ویژه ای در معرفی و انعکاس تلاش های انجام شده در گستره جهانی نیز داشته باشد. بدیهی است تصویرسازی واقعی و درست از دستاوردها و اقدامات انجام شده در پهنه گیتی و ایجاد درک مشترک به تحکیم هر چه شایسته تر روابط میان کشورها و تحقق دیپلماسی می انجامد. در واقع اقناع و مجاب سازی مخاطبان و ذینفعان و تغییر نگاه و نگرش جوامع با استفاده از بازتاب چالش ها و مشکلات موجود، خدمات آموزشی ارائه شده، دستاوردهای حاصله و ابتکارات به عمل آمده در کیفیت بخشی به زندگی و آموزش پناهندگان از اصول مبنایی دیپلماسی آموزشی است. در این هنگامه ای که کشور برای تأمین نیازهای شهروندان خود نیز با چالش های گسترده ای روبروست، گشاده دستی مثال زدنی آن در امر ارائه خدمات آموزشی، باب مفاهمه بین المللی را فراهم نموده و چشم جهان را بر سیمای انسانی، رحمانی و بشری کشور می گشاید. به نقل از: مجله فرهنگ دیپلماسی، سال اول، شماره نخست، شهریور و مهر 1398، صص 89-88

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.