آغاز دور جدید همکاری‌های کشاورزی ایران و تاجیکستان
۰۴ خرداد ۱۴۰۱
آمادگی روسیه برای صادرات غلات از اوکراین/آیا روسیه در حال قاچاق غلات است؟!
۰۴ خرداد ۱۴۰۱

جایگاه دیپلماسی پزشکی در جهان و ایران

علی باقری دولت آبادی

دانشیار روابط بین الملل و عضو هیات علمی دانشگاه یاسوج

وقتی درباره دیپلماسی صحبت می شود اولین نکته ای که به ذهن هر شهروندی خطور می کند برگزاری جلساتی پر زرق و برق و به شکل رسمی میان وزیر امورخارجه یک کشور با سایر همتایان خود است. جلساتی که عموماً به موضوعاتی همچون تنش های سیاسی بین دو کشور و یا بحران های نظامی- امنیتی در منطقه و جهان مربوط است. آنها با رصد اخبار رسمی عادت کرده اند تا جملاتی مشابه جملات زیر را بشنوند: «دو طرف بر همکاری فی مابین تاکید کردند.»، «قرارشد در نشست های بعدی مذاکرات تخصصی بین دو طرف در سطح کارشناسان برگزارگردد.»، «در انتهای این دیدار چند سند تفاهم بین دو کشور امضا شد»، «طرفین، مذاکرات را سازنده و مفید ارزیابی کردند.» آنچه تاکنون در این نشست ها کم رنگ بوده و کمتر درباره آن خبری به بیرون منعکس شده است مباحث مربوط به حوزه بهداشت و سلامت و به عبارت دقیق تر دیپلماسی پزشکی است. کمتر شهروند و چه بسا بتوان گفت دانشجوی علوم سیاسی و روابط بین المللی هست که در این باره چیزی شنیده باشد و بتواند قدری درباره آن سخن بگوید.

بنابراین هیچ جای تعجب نیست، اگر اکثر شهروندان تصور و برداشتی نسبت به اینکه بین سیاست خارجی و بهداشت ارتباط وثیق وجود دارد؛ نداشته باشند. زیرا همیشه موضوعات جذاب تری برای پیگیری و بحث در سیاست خارجی وجود داشته است. اما سوال جدی و اساسی این است که آیا این شرایط طبیعی و عادی است؟ پاسخ به این سوال بستگی به این دارد که شما از دریچه نگاه شهروند کدام کشور و کدام منطقه جغرافیایی به موضوع بنگرید. برای بسیاری از شهروندان آسیایی، آفریقایی و حتی آمریکای لاتین این وضعیت کاملا عادی است؛ ولی اگر شما شهروند یک کشور اروپایی بویژه حوزه اسکاندیناوی باشد قضیه کاملا برعکس خواهد بود. در این بخش از جهان و در کل در اروپا و آمریکای شمالی حوزه بهداشت یکی از ستون های سیاست های دولت رفاه است. پس پرداختن به آن همیشه یک دغدغه بوده است. کافی است قدری صفحه تاریخ را به عقب ورق بزنیم تا متوجه شویم در زمانی که ایرانیان به واسطه فقر دانش اطلاع چندانی نداشتند که انتقال اجساد از ایران به عتبات عالیات می تواند موجب شیوع بیماری های واگیردار در سراسر مسیر و مقصد گردد؛ کشورهای اروپایی درگیر برگزاری نخستین کنفرانس های بین المللی برای هماهنگ سازی اقدامات خود در زمینه پیشگیری از همه گیری­هایی همچون طاعون، وبا، آبله، سل، تب زرد و…بودند. از این تلاش ها که مقارن با ۱۸۵۱ میلادی و همزمان با دوره پادشاهی ناصرالدین شاه در ایران درحال انجام و پیگیری بود به عنوان نخستین گام ها در دیپلماسی پزشکی یا همان دیپلماسی سلامت یاد می شود.

از آن زمان تاکنون این کشورها سطح همکاری ها و هماهنگی های خود در زمینه بهداشتی را چندین برابر ساخته و ابتکار برنامه های مراقبتی و بهداشتی در سطح جهانی را در دست خود گرفته اند. تشکیل نهاد تخصصی سازمان بهداشت جهانی در سال ۱۹۴۸ ذیل سازمان ملل متحد برجسته ترین تلاش این دولت ها طی یک سده گذشته در این باره بوده است. اگرچه عملکرد این نهاد در دوران جنگ سرد و متاثر از رقابت های دو ابرقدرت آمریکا و شوروی چندان برجسته نبود، اما در هر صورت به چند گام مهم منتهی شد: نخست؛ بیانیه آلماآتا در سال ۱۹۷۷ درخصوص هدف گذاری سال ۲۰۰۰ به عنوان سالی که در آن  قرار بود  شهروندان جهان از حداقل های یک زندگی موثر و سازنده بویژه در حوزه سلامت برخوردار باشند. دوم؛ برگزاری بزرگترین کنفرانس مراقبت های اولیه بهداشتی در سال ۱۹۷۸ درخصوص معرفی روش های دست یابی به مراقبت های بهداشتی اولیه؛ سوم، تصویب استراتژی جهانی بهداشت در سال ۱۹۷۹ و به دنبال آن استراتژی جهانی سلامت از سوی سازمان بهداشت جهانی در سال ۱۹۸۱.

سازمان بهداشت جهانی در تکمیل برنامه های خود برای مبارزه با مالاریا در دهه ۱۹۵۰ و  ریشه کنی آبله در بیش از پنجاه کشور جهان بین سال های ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۷، در دهه های پایانی قرن بیستم کاهش آسیب پذیری در قبال بیماری های واگیردار و ارتقاء نظام بهداشت جهانی را در دستورکار خود جای داد. صدور اعلامیه هزاره در سال ۲۰۰۰ و تنظیم مقررات بین المللی بهداشت در سال ۲۰۰۵ مهم ترین گام های برداشته شده در این رابطه بودند. اقدام نخست سلامت را در صدر برنامه های جهانی برای برخوردارشدن از توسعه پایدار نشاند و اقدام دوم دولت ها را ملزم ساخت تا اطلاعات بهداشتی مربوط به وقایعی که می توانند یک «اضطرار بهداشت عمومی با توجه به نگرانی های بین المللی» باشند را به سازمان بهداشت جهانی گزارش کنند. مقررات بین المللی بهداشت به جهان کمک نمود تا جلوی فجایع انسانی که می توانست سارس، ابولا، آنفولانزای خوکی، آنفولانزای پرندگان و…به همراه آورد گرفته شود. آنچه اخیرا و در جریان شیوع ویروس کرونا در جهان باعث گردید سازمان جهانی بهداشت نتواند در قبال مقررات بین المللی بهداشت اقدام لازم و به موقع را انجام دهد ضعف در دیپلماسی بهداشت و عدم همکاری سازنده، به موقع و کامل چین برای گزارش دهی موارد شیوع ویروس در این کشور بود.

در هر حال اکنون برای بسیاری از کشورهای درحال توسعه، ازجمله ایران این امر روشن شده است که دیگر نمی توان سیاست داخلی را از سیاست خارجی جدا کرد و لازم است جایی برای بهداشت در سیاست خارجی و دیپلماسی پزشکی در دستگاه وزارت امورخارجه درنظرگرفت. اگر در گذشته توجه به دیپلماسی بهداشت صرفاً بر اساس نگاه های بشردوستانه دنبال می گردید و ایران برحسب بحران های منطقه ای کمک های پزشکی را به شهروندان دیگر کشورها ارائه می داد اکنون این فعالیت ها باید شکل سازماندهی شده و هدفمند داشته باشد. در پرتو برنامه­ریزی برای کمک های این چنینی است که دولت ها می توانند دست به تصویرسازی زده و نوعی شهرت و خوش­نامی  برای خود رقم زنند. اگر آمار و ارقام این کمک ها در گذشته بنا بر مصالحی بیان نمی شد و یا در بستر پیوندهای دوجانبه بین دو کشور دنبال می گردید بهتر است اکنون از کانال سازمان بهداشت جهانی پیگیری گردد تا سهم ایران در مشارکت در برنامه های بهداشت جهانی ملاحظه و ثبت گردد.

همچنین باید درنظر داشت نگاه به دیپلماسی پزشکی در جهان تغییر کرده است. دیگر همچون گذشته کشورها این نوع دیپلماسی را صرفا برای امور بشردوستانه یا محافظت از خود در برابر شیوع بیماری ها و تقویت نظام سلامت بکار نمی برند. برای بخش عمده ای از کشورهای توسعه یافته دیپلماسی پزشکی تبدیل به یکی از ابزارهای افزایش قدرت نرم شده است. چین ازجمله کشورهایی است که به هنگام شیوع کرونا در این بعد از دیپلماسی پزشکی بسیار موفق عمل کرد. انتقال تجهیزات به ایتالیا، صربستان، ایران، ایالات متحده، اسپانیا، ترکیه و غیره از یک طرف، تصویری مثبت از چین در جهان خارج ترسیم کرد و از سوی دیگر برای کاهش روحیه منفی در داخل چین استفاده شد.

تایوان نمونه دیگر موفق از این نوع دیپلماسی در جریان شیوع کرونا است. این کشور که با مبارزه موفق خود در برابر ویروس کرونا توان پزشکی خود را به رخ جهانیان کشاند؛ از این موفقیت یک کمپین جهانی ساخت. کمپینی که با ارسال کمک­های پزشکی این کشور به سایر کشورها آغاز شد. بسته­هایی حاوی میلیون­ها ماسک برای کشورهای ایتالیا، آمریکا، کانادا و…که منقش به برچسب­های ساخت تایوان بودند ارسال گردید. این کشور کمک­های خود شامل تجهیزات محافظت شخصی، کیت­های تشخیص، ماسک، دستگاههای حرارت سنج، دستگاههای سونوگرافی، موادغذایی، تیم­های مشاوره و… را به کشورهای کوچک امریکای لاتین همچون جمهوری دومینیکن، پاناما، گواتمالا، هائیتی، سنت نوویس، سنت لوسیا و کیتس فرستاد تا به آنها نشان دهد چگونه در کنار متحدان خود خواهد ایستاد. ارسال ده­ها هزار ماسک به بلیز(Belize)، ۴۰ هزار ماسک، ۶ دستگاه تشخیص دمای بدن و تصویربرداری حرارتی به سنت لوسیا و همین تعداد به سنت وینسنت و گرانادا، ۱۸۰ هزار ماسک، مواد غذایی و دستگاه پرتوی اشعه ایکس و سونوگرافی به گواتمالا نمونه­ای از این اقدامات بودند. تایوان از این کمک ها برای تقویت موقعیت بین­المللی خود در برابر چین بهره برده و تاکنون توانسته این کشورها را در کنار خود نگه دارد.

گروه دیگری از کشورها از دیپلماسی پزشکی برای کسب درآمد بهره گرفته اند. تجربیات آلمان، چین، هلند و آمریکا به عنوان کشورهایی که بیشترین درامد را از صادرات تجهیزات پزشکی در سال ۲۰۱۹ نصیب خود کرده اند در این خصوص می تواند قابل تامل باشد. ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۱۹ ، ۴۶.۲۳ میلیارد دلار، آلمان ۲۹.۷۹ میلیارد دلار، چین ۱۷.۷۵ میلیارد دلار و هلند ۱۶.۷۸ میلیارد دلار از این بخش کسب درآمد داشته اند. در بین کشورهای درحال توسعه کوبا در این بخش پیشتاز سایرین است. این کشور از زمان انقلاب ۱۹۵۹ به طور جدی به دیپلماسی پزشکی توجه نشان داده است. از سال ۲۰۰۵ کوبا برنامه ای را با مشارکت ونزوئلا آغاز نمود که بر اساس آن در ازای خدمات مراقبت های اولیه ۳۰۰۰۰ پزشک به ونزوئلایی ها، ایجاد ۶۰۰ کلینیک جامع بهداشت، ۶۰۰ مرکز توان بخشی و فیزیوتراپی و ۳۵ مرکز تشخیص پیشرفته و همچنین اجرای ۱۰۰ هزار عمل جراحی چشم برای بیماران ونزوئلائی این کشور روزانه ۹۰ هزار بشکه نفت با قیمت پایین ۲۵ دلار در هر بشکه دریافت نماید. کوبا درحالی به نفت ارزان و مقرون به صرفه ونزوئلا دسترسی پیدا می کرد که اگر قرار بود این نفت را از بازارهای جهانی خریداری نماید به ازای هر بشکه در ۲۲ آوریل سال ۲۰۱۱ مبلغ ۱۱۲ دلار باید پرداخت می نمود. این معامله ای بود که از چند جهت برای دو طرف سودمند بود اولاً؛ کاسترو و هوگوچاوز با این اقدام به نوعی همبستگی دو ملت در مبارزه علیه امپریالیسم آمریکا -که فشارهای اقتصادی بر هر دو کشور وارد نموده بود- را به نمایش می گذاشتند. دوم اینکه؛ هر دو طرف از مزایای این همکاری برخوردار می شدند. سوم اینکه؛ برای خود دوستان و متحدان جدیدی در آمریکای لاتین و آفریقا می یافتند.

در سالهای اخیر این برنامه گسترش یافته است، کوبا قول داده است که در ازای افزایش کمک ونزوئلا پزشکان بیشتری را از سراسر جهان آموزش دهد. همچنین کوبا در قالب طرح «معجزه عمل» که در آن دولت ونزوئلا بودجه پزشکان کوبایی را برای انجام کارهای جراحی چشم در کشورهای ثالث تأمین می کند، در دهه گذشته بیش از ۶۰۰۰۰۰ عمل جراحی انجام داده است. همچنین اعزام متخصصین بهداشتی به خارج از کشور، به کوبا کمک کرده است تا راههای جدیدی برای کسب درامد پیدا نماید. در سال ۲۰۰۶، درآمد حاصل از صادرات خدمات حرفه ای ۲۸ درصد از درآمد صادرات کوبا، یا حدود ۳/۲ میلیارد دلار را تشکیل می داد. در سال ۲۰۰۸، این رقم به ۶۹ درصد درآمد حاصل از صادرات رسید، و بیشتر خدمات صادراتی در زمینه پزشکی بود. همچنین کوبا محصولات بیوتکنولوژی پزشکی خود را به ۴۰ کشور صادر می کند.

همه این فعالیت ها درحالی از سوی کشورهای همتراز ایران دنبال می گردد که جای خالی دیپلماسی پزشکی در سیاست خارجی ایران کاملاً محسوس و ملموس است. اگرچه دولت دوازدهم متاثر از شیوع کرونا در ایران و همزمانی آن با اوج تحریم های امریکا تلاش نمود در حوزه دیپلماسی تحرکاتی در این بخش از خود نشان دهد اما تا رسیدن به جایگاه کشورهای موفق در این حوزه راهی طولانی در پیش دارد. ایران نیاز دارد تا در آینده به این بعد از دیپلماسی توجه بیشتری نماید. برای رسیدن به این مرحله لازم است پیوندهای بین وزارت امورخارجه با وزارت خانه هایی همچون علوم، بهداشت و صمت بازنگری گردد و در پرتو این بازنگری حلقه مفقوده دیپلماسی پزشکی دیده شود. همچنین نیاز است تا در الگوهای آموزش، تربیت و جذب نیرو در وزارت امورخارجه بازنگری هایی صورت گیرد. دیپلمات هایی که در حوزه پزشکی صاحب نظر و متخصص بوده و بتوانند در کمیته ها و کمیسیون های مربوطه در سازمان بهداشت جهانی به هنگام برگزاری نشست های تخصصی اظهارنظر نموده و در بحث ها مشارکت داشته باشند. این مهم سال هاست که مورد توجه سایر کشورها ازجمله دولت امریکا قرار گرفته و به طور خاص از سال ۲۰۰۸ اداره کمک­های خارجی آمریکا بر سرمایه­گذاری در حوزه آموزش، تخصص­های فنی و بهداشتی تاکید کرده است.

بحران کرونا نشان داد یک جانبه­گرایی در سلامت، چه در بخش بیمارستانی و چه در سیاست­گذاری بهداشتی توسط دولتها، دیگر مؤثر نیست. در حقیقت، دولت­ها دیگر قادر نیستند با چالش­های بسیاری که در حوزه بهداشت جهانی مطرح می­شود، مقابله کنند. لذا دولت­ها نیازمند آن هستند که در دیپلماسی و سیاست خارجی خود توجه ویژه­ای به بخش بهداشت و سلامت داشته باشند. همچنین اپیدمی کرونا شکل تعاملات بین المللی دولت ها را نیز تغییر داد. کشورها و نمایندگان آنها دیگر فقط از طریق مجاری سنتی دیپلماتیک تعامل ندارند و فضای مجازی عرصه تازه ای را پیش روی آنها گشوده است. عرصه ای که امروزه به محلی برای تبادل نظر وزرای خارجه برای هماهنگی بیشتر در امر مبارزه با کرونا تبدیل شده است. شرایط پیش آمده نشان داد دولت­ها و سازمان های چند جانبه نمی­توانند منتظر رشد ظرفیت­های دانش خود در طی چندین دهه یا حتی سالها باشند و نیاز است تا هر چه زودتر دیپلمات­هایی در حوزه بهداشت آماده نمایند.

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *