دیپلماسی فرهنگی ایران و آمریکا در آستانه مذاکرات هسته‌ای
۱۵ آبان ۱۴۰۰
بایسته‌های فرهنگ و شورای فرهنگ عمومی کشور
۱۵ آبان ۱۴۰۰

ظرفیت پیشنهادات گازی به اروپا و تبدیل آن به اهرم دیپلماتیک

دکتر سید سعید میرترابی، استادیار دانشگاه خوارزمی- یکی از بحث‌های مهم در حوزه انرژی، ظرفیت ایران برای ارائه پیشنهادات گازی به اروپا است که درصورت تحقق به باور بسیاری از مقامات کشور می‌تواند به یک اهرم مهم سیاست خارجی ایران تبدیل شود. باوجوداین، این مسئله خود نیازمند تحقق پیش‌نیازهایی بسیار مهم است. با‌توجه‌به امکانات تولید، منابع مصرف داخلی و تعهدات صادراتی‌ای که ایران به ترکیه دارد، آنچنان ظرفیت مازادی برای گاز ایران باقی نمی‌ماند که بتوان آن را صادر کرد؛ مگر در فصول گرم سال این فرصت به‌دست بیاید که روی آن هم نمی‌توان حساب کرد، چراکه کشوری نیست که بخواهد صرفاً برای چند ماه از ایران گاز بخرد. این گاز یا به‌صورت خط لوله یا در قالب محموله‌های گاز مایع LNG باید صادر شود که البته در این حوزه، به سرمایه‌گذاری‌های بسیار کلانی نیاز داریم و بعید است ایران در شرایط موجود به این حوزه فکر کند. بخشی از بحث گاز مربوط به پتانسیل‌های تولید داخل است، یعنی ایران پتانسیل افزایش تولید بیشتر از مصرف را دارد، حتی می‌تواند مازاد آن را هم صادر کند. منتهی اینها بحث‌هایی هستند که عملی شدن آن‌ها چند سال به طول خواهد انجامید و مشروط به سرمایه‌گذاری و تحقق شروط‌ بسیار دیگری هستند. بحث دیگر هم مربوط به زیرساخت‌های صادرات است؛ به‌عنوان مثال، ایران می‌تواند بخشی از گاز را با خط لوله منتقل کند یا به طرح خط لوله ناواکو بپیوندد یا از طریق ترکیه گاز را به اروپا برساند. بنابراین، اینها بحث‌هایی است که اگر درباره آن صحبتی می‌شود برنامه چند سال آتی را مدنظر دارد، یعنی کار تمام شدنی در امروز و فردا نیست.

 

 اروپا به‌دنبال کاهش وابستگی به روسیه

اروپایی‌ها به‌شدت درصدد کاهش وابستگی گازی خودشان به روسیه هستند. هرجا امکانی برای خرید گاز باشد به‌هرحال سرک می‌کشند، حرف می‌زنند و طرح‌هایی را هم مطرح می‌کنند که مثلا چنین طرح‌هایی روز میز است و بحث ایران هم در همین قالب می‌گنجد. واقعیت این است که براساس مطالعات صورت گرفته، صادرات گاز برای ایران صرفه اقتصادی ندارد، ولی اگر بحث‌های امنیتی را هم درنظر بگیریم و به صادرات گاز به‌صورت پکیج نگاه کنیم؛ از نظر اقتصادی اولویت‌هایی که در کشور داریم سودآورتر هستند؛ می‌توانیم گاز را به چاه‌های نفتی تزریق کنیم یا در پتروشیمی‌ مصرف کنیم که سودآوری بالاتری نسبت به فروش خام گاز، یعنی صادرات دارد. به‌همین‌دلیل، با اضافه‌کردن بحث‌های امنیتی می‌توان این‌گونه در نظر گرفت که وقتی به اروپا گاز صادر کنیم؛ اروپا و ایران به‌هم نزدیکتر می‌شوند و پیوندهای بیشتری شکل می‌گیرد که در تحریم می‌تواند اثرگذاری مثبتی برای ایران داشته باشد یا موجب کاهش زمینه‌های تحریم‌ها شود. اگر در این قالب‌ها این بحث مطرح شود قابل دفاع است، ولی فعلا گازی برای صادرات نداریم.

 

 

 برنامه ۵ تا ۱۰ ساله صادرات

این مباحث باید در برنامه پنج یا حتی ۱۰ ساله مطرح شود. باید چشم‌اندازی در نظر بگیریم که مثلاً مقداری گاز برای صادرات به‌فرض به اروپا یا کشورهایی مثل هند داشته باشیم که از اینجا یک نوع تراز اقتصادی و امنیتی درست کنیم که آن بتواند در یک مجموعه به نفع ما باشد. ولی صرفاً بحث اقتصادی این اقدام هم به نفع ما نیست. گفته می‌شود اگر روسیه خط لوله نورداستریم ۲ را تکمیل کند تقریباً نیاز اروپا به گاز برطرف خواهد شد. در این شرایط، صادرات گاز ایران به اروپا در برنامه ۵ تا  ۱۰ ساله هنوز تا اندازه‌ای امکان‌پذیر خواهد بود؛ به‌این‌سبب که اروپایی‌ها اساساً به روسیه بی‌اعتماد هستند و همه تلاش خود را می‌کنند تا از روسیه کمتر خرید کنند. الان در دریای مدیترانه یعنی در نزدیکی بازیگرانی نظیر اسرائیل و مصر و قبرس، میدان‌های گازی کوچکی پیدا شده و اروپا تقلا می‌کند در راه‌اندازی آن‌ها مشارکت کند. این میادین گازی، خیلی میدان‌های بزرگی هم نیستند و ظرفیتی هم ندارند. اگر همه آن‌ها هم راه بیفتند کلاً چهار درصد نیاز اروپا را تأمین می‌کنند؛ ولی اروپایی‌ها دنبال به‌ثمر رسیدن این میدان‌ها هستند و یک مجمع گازی هم در آن‌جا درست کرده‌اند تا کشورها را با خود همراه کنند.

این تلاش‌ها نشان می‌دهد  اروپا می‌خواهد بحث متنوع‌سازی منابع انرژی خود را دنبال کند. مطمئن باشید حتی اگر روسیه بتواند ۱۰۰ درصد گاز اروپا را هم بدهد، اروپا به‌هیچ‌وجه حاضر نخواهد بود میزان زیادی به روسیه وابسته باشد و هرجا که بتواند حتی اگر نیاز باشد از ایجاد سازوکاری در مدیترانه شرقی برای صادرات گاز به اروپا حمایت می‌کنند که تنوع منابع داشته باشند و زیر سلطه روسی به لحاظ بحث‌های انرژی و گاز نباشند. بنابراین، از این نظر تصور می‌کنم چون اروپایی‌ها در منابع انرژی خود تنوع هم ندارند و عملاً روسیه سیطره عظیم گازی روی اروپا دارد؛ از هر چه این سیطره را کمتر کند استقبال خواهند کرد. هرچند که صادرات گاز به اروپا فرصتی بزرگ برای ایران در فروش انرژی است، اما باید توجه داشت که تحریم‌های آمریکا که از نظر برخی از فعالان نعمت محسوب می‌شود و  به باور آن‌ها مانعی برای رشد اقتصادی نیست؛ سد بزرگی برای رشد صادرات است و بدون حل این مشکل نمی‌توان به این رؤیاهای بزرگتر فکر کرد. تحریم ایران اگر فرصت باشد فرصتی برای روسیه، ‌آذربایجان و ترکیه است.

تحلیل‌گران محترم یادداشت‌های خود را به آدرس ایمیل فرهنگ دیپلماسی (info@farhangdiplomacy.com) ارسال کنند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.