راهبرد اسرائیلی آمریکا در دکترین بایدن
۰۷ اسفند ۱۳۹۹
وبینار روند موازنه نظامی در سال ۲۰۲۱
۰۷ اسفند ۱۳۹۹

قوه عاقله و تداوم حیات برجام

نویسنده: سیدصمد حسینی واسوکلایی[۱]

در مناسبات بین المللی رفتار دولت ها در دو سطح قابل تحلیل است. نخست، بر اساس موازین، قواعد و مقررات بین المللی که ناظر بر ساحتِ حقوق بین ­الملل است. دوم مبتنی برساختار قدرتِ نظام بین ­الملل که متوقف بر سیاست قدرت بین­ المللی است. فرآیند توافق و اجرای برجام (برنامه اقدام مشترک) همواره تحت تاثیر این دو عامل مهم قرار داشته است. خوف دست­یابی ایران به سلاح هسته و ناکارآمدی تلاش­ های تهدیدآمیز برای انصراف ایران از فعالیت­ های صلح آمیز هسته ­ای از جمله ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت و شمولیت فصل هفت منشور سازمان ملل متحد، که اوباما برآن تصریح داشت: «اگر می­ توانستیم مانع  از  فعالیت­ های گسترده و همه جانبه ایران در برنامه هسته­ ای شویم، هرگز به سمت توافق با این کشور نمی­رفتیم»؛ سرانجام قدرت­های بزرگ بین­ المللی و پنج کشور عضو شورای امنیت بعلاوه آلمان را برآن داشت تا سازو کار برنامه اقدام مشترک (برجام) را برای حل و فصل موضوعات فی مابین در دستور کار قرار دهند.

مذاکرات طولانی دو ساله در لوزان سوئیس و انعطاف طرفین به اتخاد تدابیری برای برون رفت از بحران موجود، ایران را به پذیرش محدودیت فعالیت­ های هسته­ ای و طرف مقابل را به اقدام فوری برای لغو مصوبات شورای امنیت و خارج کردن ایران از فصل هفت منشور واداشت. ایران بر خلاف طرف مقابل، به تمام تعهدات خود عمل کرده و پای­بندی به آن را بنا به اذعان «بورل» مسئول سیاست خارجی اروپا حفظ نموده است.

ایران تا آن زمان [زمانی که ترامپ به صورت یک جانبه از برجام خارج شد] به تعهداتش در برجام پایبند بود و این پایبندی را برای مدت طولانی ادامه داد. آنها الان دیگر این کار را انجام نمی‌دهند، اما در این سو، ما تعهدات اقتصادی‌مان را اجرا نکردیم. این مسئله ساده‌ای نیست. ایران درباره محقق نشدن رفع تحریم‌ها گلایه داشت. ما سعی کردیم از طریق اینستکس تجارت مشروع را برقرار کنیم اما نتیجه چندان بزرگی حاصل نشد[۲].

          دستور ترامپ به خروج امریکا از برجام در شهریور ۱۳۹۷ و همراهی دیگر اعضای توافق هسته­ ای با سیاست نقض عهد و به دنبال آن فشار حداکثری به ایران برای تن دادن به توافق جدید در موضوعات موشکی و منطقه­ ای، ایران را به کاهش تعهدات و آغاز غنی­ سازی ۲۰ درصد، پس از صبر یکساله و به دنبال ناامید شدن از اقدامات جبرانی اروپا، واداشت. ادامه و تشدید تحریم ­های امریکا و همسویی همه کشورها به ترس از جریمه دشدن توسط وزرات خزانه ­داری امریکا، مجلس جدید شورای اسلامی را واداشت تا با تصویب طرح دو فوریتی قانون«اقدام راهبردی برای لغو تحریم ­ها[۳]» در تاریخ ۱۲ آذر ماه ۱۳۹۹ و با مهلت دوماهه،  مجوز خروج ایران از پروتکل الحاقی و توقف نظارت فراپادمانی آژانش بین المللی انرژی اتمی از تأسیسات هسته­ ای ایران را صادر کند.

          ناکامی ترامپ از راه­یابی مجدد به کاخ سفید و پیروزی «جوبایدن» در کارزاز انتخاباتی امریکا و قول برگشت او به برجام، شرایط متفاوتی را رقم زده است. تأخیر بایدن در بازگشت زودهنگام به برجام که به عوامل زیادی از جمله تعدیل فضای روانی در کنگره و بویژه مجلس سنا، وابسته است و تعجیل ایران و بویژه مصوبه راهبردی مجلس برای لغو تحریم­ها، اوضاع برجام و حفظ حیات آن را با چالش جدی مواجه کرده است. تلاش دولت برای انتخاب راه میان­بر که هم منجر به اجرای مصوبه مجلس شود و هم لغو تحریم­ها را در آینده با مشکل جدی مواجه نکند، منجر به اخذ مصوبه­ای از شورای عالی امنیت ملی در ۲۵ بهمن ۱۳۹۹ شد تا ضمن گشایش جدید در پیچیدگی موضوع، وجود یک قوه عاقله در سطح عالی تصمیم­سازی در نظام جمهوری اسلامی را بازنمایی کند.

سفر «گروسی» مدیرکل آزانس بین المللی انرژی اتمی در روز دوم اسفند به ایران و امضای توافقنامه ه­ای با دکتر صالحی رئیس سازمان انرژی اتمی ایران که ناظر بر تدابیر جدید «شورای عالی امنیت ملی بود» بن بست موجود را شکست و فرصت سه ماهه ­ای به امریکا داد تا همانگونه که بدون دلیل از برجام خارج شد، بدون پیش شرط و با لغو تحریم­­های هسته­ای و حداکثری نیز، به برجام بازگردد. چنین اقدامی دو سر برد خواهد بود. هم ایران در صورت لغو تحریم­ ها به همه تعهدات خود باز خواهد گشت و از منافع آن منتفع خواهد شدو هم یک جانبه­ گرایی در عرصه بین­ المللی، که امریکا هنوز سعی می ­کند از آن برای سلطه خود بر روندهای بین­ المللی استفاده کند، رنگ خواهد باخت.

          به نظر می­ رسد، تغییر رویکرد بین المللی آمریکا و بازگشت او به صحنه همکاری­های بین المللی، تمایل دیگر اعضای برنامه اقدام مشترک(برجام) در حفظ و اجرایی کردن همه بندهای آن توسط طرف­­های توافق، اتخاذ تدابیری عاقلانه و ملاحظه موازین و مقررات بین المللی از یک سو و توجه به ساخت و سیاست قدرت بین المللی از سوی دیگر، میدان بازی بهتری را برای سیاست خارجی ایران در منطقه و جهان فراهم خواهد کرد که در عین افزایش تعاملات با دیگر بازیگران بین­الملی، گشایش در تجارت خارجی ایران را فراهم خواهد کرد، که برآیند آن خروج ایران از رکود اقتصادی، گشایش در معیشت عمومی و آغاز فصل جدیدی از توسعه­ گرایی خواهد بود.      


[۱]– دکتری روابط بین الملل.

[۲]– سایت رونامه همشهری ۵ اسفند ۱۳۹۹.

[۳]– قانون فوق مشتمل بر نه ماده و دو تبصره در جلسه علنی روز چهارشنبه مورخ دوازدهم آذرماه یکهزار و سیصد و نود و نه مجلس شورای اسلامی تصویب شد و در تاریخ ۱۳۹۹.۹.۱۲ به تأیید شورای نگهبان رسید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.